Çataloluk Kilisesi

Rehber Notu

Beldenin doğusundaki tarlalar içerisinde bulunan yapının inşa tarihi ve banisi bilinmemektedir. Bir çalışmada Çataloluk’un (eski adıyla Sis) bir dönem Ermeni Katolikosluğu’nun merkezi olduğu, burada Orta Çağ’dan kalma Havariler Manastırı ve bir okul bulunduğu belirtilmiştir. Yayında bahsedilen kilisenin yeri ve günümüze ulaşıp ulaşmadığı hakkında bilgi yoktur. Bu nedenle mevcut kilisenin Havariler Manastırı’na ait olup olmadığı anlaşılamamıştır. Yapı batı kolu uzun, doğusu trikonchos (üç yapraklı yonca) şeklinde düzenlenen haç plana sahiptir.

Hikâyesi

Çataloluk Kilisesi, doğuda trikonchos biçimine dönüşen ve batı kolu uzatılmış haç planıyla ilk evresi 10. yüzyıla tarihlenen bir yapıdır. Batı kolu uzun trikonchos şeması Ermeni mimarisinde 7. yüzyıldan beri görülürken benzer anıtsal planlar Artvin, Ardahan ve Erzurum’daki 10. yüzyıl Gürcü yapılarında saptanmıştır. Naosun pandantifleri ortasındaki trompa benzer geçişler de 10. yüzyıl anıtsal Gürcü mimarlığında kullanılan kubbe düzenine bağlanmıştır. İlk evrenin kubbesi yıkıldıktan sonra naos beşik tonozla örtülmüş, bu ikinci yapım evresinin Tanzimat sonrasında, 1839’dan ileri bir tarihte gerçekleştiği değerlendirilmiştir. Çataloluk’taki Ermeni nüfusunun 1881’de 396 kişiden 1914’te 570 kişiye çıkması, beşik tonozlu onarımın 19. yüzyıl sonlarında yapılmış olabileceğini destekler. Kilisenin kuzey ve güney haç kollarıyla apsisi içeride yarım daire, dışarıda düz; uzun batı kolu ise dikdörtgen planlıdır. Eksedralarla örtülen yan kollar ve apsisin sivri kemerleri, merkezde kare planlı naosu sınırlar. Apsisin iki yanındaki ikişer katlı pastaforion odalarının alt katlarına haç kollarından girilir; dikdörtgen üst katların merdiven düzeni belirlenememiştir. Bugün batı kolunun batı duvarı bütünüyle yıkılmış, apsis ile pastaforion odaları kısmen tahrip olmuştur. Güney odanın doğu duvarı ve örtüsü çökmüş, naosun beşik tonozunda dökülmeler oluşmuş, zemin moloz ve toprakla dolmuştur.

Bu bölüm şu kayda dayanılarak yazıldı: Kültür Envanteri