Sör Moses Montefiore Sinagogu

Rehber Notu

Diyarbakır Sinagogu’nun inşa tarihi konusunda farklı bilgiler bulunmaktadır. Bir kaynağa göre yapı 1840 yılında inşa edilmiştir. Başka bir kaynağa göre ise sinagog, Sör Moses Montefiore’nin 1881 yılında Diyarbakır Yahudi cemaatine yaptığı yüz sterlinlik bağış sayesinde inşa edilmiştir. Sinagog, siyah taşlı sütunlara ve narin bir kubbeye sahipti. Yapının bulunduğu çevrede birkaç metrekarelik alana sahip, içinde dört beş ailenin kadın, erkek, yaşlı ve çocuklarıyla alt alta üst üste yaşadığı toprak kulübeler ve sefil evler bulunuyordu. Sinagog, bu evlerin arasında yer almaktaydı.

Hikâyesi

Sör Moses Montefiore Sinagogu’nun yapım tarihi bir kaynakta 1840, başka bir kayıtta ise 1881 olarak verilir. İkinci anlatı, yapının Montefiore’nin Diyarbakır Yahudi cemaatine gönderdiği yüz sterlinlik bağışla inşa edildiğini belirtir. Sinagogun siyah taş sütunları ve ince kubbesi, birkaç metrekarelik toprak kulübeler arasında yükselen yapı düzenini tanımlıyordu. Bir odanın kapısı üzerindeki İbranice kitabe, mekânın sinagog işlevine ilişkin aktarılan tek mimari kanıttı. Haham David’in 1827 tarihli anlatısında Diyarbakır merkezinde 40 Yahudi aile ile iki sinagog kaydedilmiştir. Benyamin Haşeni 1848’de şehirde 252 Yahudi ailenin yaşadığını, sinagog içindeki özel bir odanın Hz. İlyas ile ilişkilendirildiğini yazmıştır. Seyyah Haham Peterman ise 1853’te Diyarbakır’da altmış aile ve eski bir sinagog bulunduğunu bildirir. Alyans Teşkilatının 5 Şubat 1868 tarihli toplantı kaydı, Diyarbakır ve Erbil cemaatlerinin şikâyetleri için Osmanlı hükümeti nezdinde girişim yapıldığını aktarır. Mösyö Nassi’nin 1912 başlarında kaleme aldığı tasvir, siyah taş sütunlu ve kubbeli yapıyı çevresindeki sıkışık konutlardan mimari bakımdan ayırır. Nassi’ye göre cemaat, 1881’de gönderilen İbranice mektubu bağışın kaydı olarak saklamış ve sinagogu bu mali destekle yaptırmıştır. Diyarbakır’daki Yahudi nüfusu 1888’de 450 kişi, 1893’te 100 aile, 1938 tarihli bir anlatıda ise 50 aile olarak kaydedilmiştir.

Bu bölüm şu kayda dayanılarak yazıldı: Kültür Envanteri